Gemmologia
O kamieniu
Kwarc dymny to barwna odmiana zwykłego kwarcu o wzorze SiO₂, krystalizującego w układzie trygonalnym. Ma twardość 7 w skali Mohsa, gęstość około 2,65 g/cm³ i współczynnik załamania 1,544–1,553, a przy tym całkowity brak łupliwości i muszlowy przełam – zestaw cech, który czyni z niego jeden z najwytrzymalszych tanich kamieni jubilerskich. Rośnie w żyłach alpejskiego typu, w druzach i w pegmatytach granitowych, tworząc słupy zakończone piramidą, nierzadko o długości kilkudziesięciu centymetrów.
Barwa nie pochodzi od pierwiastka barwiącego w zwykłym sensie, lecz od defektu struktury zwanego centrum barwnym. W sieci kwarcu część atomów krzemu zastępuje glin, a naturalne promieniowanie skał granitowych – głównie od potasu, uranu i toru – wybija z takiego miejsca elektron, tworząc trwałe centrum pochłaniające światło. Efekt jest odwracalny termicznie: ogrzanie kryształu do kilkuset stopni odbarwia go, co od dawna wykorzystuje się do wytwarzania cytrynu z tanich kwarców dymnych.
Handel posługuje się kilkoma nazwami. Odmianę tak ciemną, że praktycznie nieprzezroczystą, nazywa się morionem, a złocistobrązowe kryształy ze szkockich gór Cairngorm noszą nazwę cairngorm. W ofercie spotyka się określenia opisowe w rodzaju „whisky” czy „szampan”. Nazwa „topaz dymny” jest natomiast zwykłym nadużyciem – to kwarc, a nie topaz, a określenie ma wyłącznie podnieść wrażenie luksusu (podobnie „topaz Madeira”, którym nazywa się cytryn). Warto też odróżniać kamienie barwione naturalnie od napromieniowanych przemysłowo.
Surowca jest dużo i jest tani. Najwięcej materiału jubilerskiego dostarczają Brazylia i Madagaskar, kolekcjonerskie okazy pochodzą z żył alpejskich Szwajcarii, z Kolorado, gdzie morionowi towarzyszy zielony amazonit, oraz z wołyńskich pegmatytów. Klasyczne szkockie złoża Cairngorms są od XIX wieku praktycznie wyeksploatowane. Dostępność dużych, czystych brył sprawia, że kwarc dymny jest ulubieńcem szlifierzy pracujących w szlifach fantazyjnych oraz rzeźbiarzy wykonujących misy, kule i figury.
Przy zakupie oglądaj kamień w świetle rozproszonym: dobry kwarc dymny ma barwę żywą i ciepłą, a nie martwo czarną. Egzemplarze zupełnie czarne bywają silnie napromieniowane i tracą wewnętrzną grę światła. Sprawdź jednorodność barwy, bo przy dużych kamieniach częsta jest strefowość, oraz proporcje szlifu – ten kamień bywa szlifowany „na wagę”, ze zbyt głębokim pawilonem. Szkło rozpoznasz po pęcherzykach, szwie formy i szybszym ogrzewaniu się w dłoni; uważaj też na powlekane kwarce o metalicznym połysku.
Symbolika
Znaczenie i legendy
Kwarc dymny uchodzi za klasyczny kamień uziemienia. Jego ciemna, ziemista barwa sprawiła, że w popularnej symbolice przypisano mu rolę przeciwwagi dla nadmiaru bodźców – kamienia, który „ściąga na ziemię”. To symbolika stosunkowo nowa, ukształtowana w XX-wiecznej literaturze poradnikowej, choć w Szkocji dymny kwarc od dawna miał status kamienia klanowego, noszonego jako znak przynależności i wytrwałości.
W astrologii wiąże się go z Saturnem, planetą granic, cierpliwości i struktury, a więc ze znakiem Koziorożca; bywa też polecany Skorpionom ze względu na ciemną barwę i temat przemiany. Saturnowi odpowiada w numerologii ósemka. Litoterapia, czyli nurt bez potwierdzenia naukowego, przypisuje kwarc dymny żywiołowi ziemi i czakrze korzenia, opisując go jako kamień stabilizacji i domknięcia spraw – w opozycji do „lekkich”, powietrznych kamieni przezroczystych.
Najczęściej powtarzane znaczenia to:
- ochrona – dawniej wierzono, że ciemne kamienie odwracają złe spojrzenie;
- równowaga – symbol powrotu do porządku po okresie napięcia;
- spokój – kamień wieczoru, wyciszenia i odpoczynku.
W folklorze alpejskim kryształy wydobywane z wysokogórskich szczelin, w tym duże okazy dymne, uchodziły za dar gór i bywały wmurowywane w węgły domów na szczęście. Współcześnie kwarc dymny jest jednym z najczęściej wybieranych kamieni w biżuterii męskiej – sygnety, spinki i duże koktajlowe pierścionki wykorzystują jego ciepłą, dyskretną barwę, która pasuje zarówno do srebra, jak i do żółtego złota.
Historia
Historia i ciekawostki
Najstarszy rozdział historii kwarcu dymnego rozgrywa się w Szkocji. Kryształy z gór Cairngorm zbierano i szlifowano co najmniej od XVIII wieku, a w epoce wiktoriańskiej, gdy moda na szkocką biżuterię ogarnęła Wielką Brytanię, cairngorm trafił do broszek, sprzączek i opraw sporranów. Popyt był tak duży, że dostępne złoża w praktyce wyczerpano, a materiał na późniejsze wyroby sprowadzano już z Brazylii, zachowując jedynie tradycyjną nazwę.
Zupełnie inny wątek prowadzi do Chin. Przekazy wiążą ze średniowiecznymi Chinami użycie płytek z dymnego kwarcu jako pierwszych szkieł przeciwsłonecznych – miały je nosić między innymi sędziowie, by ukryć przed świadkami wyraz oczu. Naturalnie zabarwiony kwarc był wówczas jedynym łatwo dostępnym materiałem, który tłumił światło, nie zniekształcając obrazu, bo barwionego szkła optycznego jeszcze nie znano.
Alpejscy poszukiwacze kryształów, zwani strahlerami, do dziś przeszukują szczeliny alpejskie w kantonach Uri i Valais (Wallis). Najsłynniejsze znalezisko ostatnich dekad miało miejsce w 2005 roku w masywie Planggenstock, gdzie odkryto komorę wypełnioną kryształami kwarcu dymnego o łącznej masie liczonej w tonach; najlepsze okazy trafiły do szwajcarskich muzeów i na aukcje mineralogiczne. Takie znaleziska bywają dziełem życia i finansują lata dalszych poszukiwań.
W Polsce kryształy dymne znajdowano w pegmatytach granitowych Dolnego Śląska, między innymi w okolicach Strzegomia i Strzelina. Nigdy nie miały znaczenia przemysłowego, ale zasiliły kolekcje muzealne i tradycję poszukiwania minerałów w kamieniołomach, żywą wśród polskich mineralogów-amatorów do dziś. Współczesna biżuteria korzysta niemal wyłącznie z materiału brazylijskiego i madagaskarskiego, dostępnego w rozmiarach, o jakich dawni szlifierze mogli tylko marzyć.
Tradycja
Dla kogo
Komu ten kamień przypisuje tradycja jubilerska, astrologiczna i numerologiczna.
- Saturn
- Ziemia
Na co dzień
Pielęgnacja
Myj ciepłą wodą z płynem do naczyń i miękką szczoteczką. Czyste kamienie bez spękań znoszą myjkę ultradźwiękową, ale przy okazach z inkluzjami i rysami lepiej z niej zrezygnować, a myjki parowej unikaj zawsze. Największym zagrożeniem jest ciepło i światło: wysoka temperatura odbarwia kwarc dymny nieodwracalnie, a kamienie napromieniowane komercyjnie mogą blaknąć na silnym słońcu.
Galeria
Kwarc dymny z bliska
Kwarc dymny
Zdjęcie: AdamStejskal
źródło licencja CC BY 4.0
Pytania
Najczęstsze pytania
Czy kwarc dymny nadaje się do codziennego noszenia?
Tak. Twardość 7 i brak łupliwości czynią go jednym z najbardziej praktycznych tanich kamieni – nadaje się nawet na pierścionek noszony na co dzień, o ile oprawa chroni krawędzie.
Czy barwa kwarcu dymnego jest naturalna?
Bywa różnie. Część materiału jest zabarwiona naturalnym promieniowaniem w skale, część naświetla się przemysłowo, by pogłębić kolor. Oba procesy dają ten sam efekt fizyczny, ale kamienie mocno naświetlone są zwykle czarniejsze i mniej żywe – warto zapytać o pochodzenie barwy.
Czym różni się kwarc dymny od „topazu dymnego”?
Tym, że „topaz dymny” nie istnieje jako gatunek. To handlowa nazwa kwarcu dymnego, używana dla podniesienia prestiżu. Prawdziwy topaz to inny minerał, o twardości 8 i wyraźnej łupliwości.