Sfen (tytanit)

Sfen wszedł do symboliki kamieni dopiero we współczesnej literaturze poradnikowej, bo przez większość historii był wyłącznie ciekawostką mineralogiczną. Przypisywane mu znaczenia wynikają wprost z wyglądu: ognisty błysk i miodowo-zielona barwa przyniosły mu skojarzenia z twórczą iskrą, jasnością umysłu i obfitością. To wierzenia i konwencje rynkowe, a nie właściwości minerału.

W astrologii popularnej sfen przypisuje się Słońcu i żywiołowi ognia, a wśród znaków najczęściej wskazuje się Lwa oraz Strzelca. Numerologia łączy Słońce z jedynką, czytaną jako inicjatywa i przywództwo. W systemach czakr kamień umieszcza się przy czakrze splotu słonecznego, odpowiadającej za sprawczość, a przy okazach zielonych także przy czakrze serca. Wszystkie te przypisania są nowe i nie mają zaplecza w dawnych tradycjach.

Litoterapia, nurt bez potwierdzenia naukowego, opisuje sfen hasłami kreatywności, odwagi w działaniu i dostrzegania możliwości. Ponieważ kamień jest rzadki i drogi, w praktyce funkcjonuje raczej jako obiekt kolekcjonerskiej fascynacji niż jako amulet. Dla wielu zbieraczy jego prawdziwe znaczenie jest zupełnie inne: to najlepszy dostępny w naturze pokaz tego, czym jest dyspersja światła.

Warto docenić tę ostatnią, całkiem materialną warstwę symboliki. Sfen bywa nazywany kamieniem tęczy, bo przy odpowiednim szlifie rozkłada światło wyraźniej niż jakikolwiek popularny kamień jubilerski. Jeśli szukać dla niego jednego hasła, najbliższe będzie po prostu światło.

Minerał wyodrębnił i nazwał tytanitem w 1795 roku Martin Heinrich Klaproth, ten sam chemik, który odkrył uran i cyrkon, wskazując w nazwie na zawartość tytanu. Sześć lat później René Just Haüy zaproponował dla niego określenie sfen, od greckiego sphenos, czyli klin, nawiązując do charakterystycznego pokroju kryształów. Obie nazwy funkcjonowały równolegle przez cały XIX wiek, a spór o pierwszeństwo ciągnął się jeszcze długo w wieku XX.

Klasyczne okazy krystaliczne pochodzą z alpejskich szczelin w Tyrolu, Szwajcarii i we włoskich Alpach Zachodnich, gdzie zbierano je już w XVIII wieku. Kolekcjonerskie tak zwane szczeliny alpejskie dostarczały ostro wykształconych, przezroczystych kryształów o wielkości kilku centymetrów, które trafiały do gabinetów naturaliów w całej Europie. Materiał ten był jednak zbyt cenny jako okaz, by go szlifować, i sfen długo nie wszedł do jubilerstwa.

Kariera jubilerska sfenu zaczęła się w drugiej połowie XX wieku, wraz z rozwojem rynku kamieni kolekcjonerskich i pojawieniem się dobrego materiału z Madagaskaru oraz z Pakistanu. Szlifierze nauczyli się wykorzystywać jego dyspersję, stosując szlify o wielu drobnych fasetach i mniejszej głębokości pawilonu. Dziś sfen jest stałym punktem programu targów mineralogicznych w Tucson i Monachium.

Ciekawym epizodem jest przemysłowe znaczenie tytanitu jako potencjalnego źródła tytanu. Badano je zwłaszcza w Rosji, w masywie Chibiny na Półwyspie Kolskim, gdzie występuje w ogromnych ilościach. Dla jubilerstwa nie ma to jednak znaczenia, bo materiał przemysłowy jest nieprzezroczysty i drobnoziarnisty.