Encyklopedia kamieni
Szmaragd
Zielony beryl barwiony chromem i wanadem – kamień z charakterystycznym „ogrodem” wrostków, który wymaga oprawy i pielęgnacji z wyczuciem.
Zdjęcie: James St. John · licencja CC BY 2.0 · źródło
O kamieniu
Szmaragd to zielona odmiana berylu, glinokrzemianu berylu o wzorze Be₃Al₂Si₆O₁₈, krystalizującego w układzie heksagonalnym. Jego powstanie wymaga spotkania pierwiastków, które w skorupie ziemskiej rzadko występują razem: berylu z granitów oraz chromu i wanadu ze skał głębinowych. W Kolumbii doszło do tego w czarnych łupkach, przez które przesączały się gorące solanki, tworząc żyłki kalcytu i pirytu z osadzonymi w nich kryształami.
Barwę dają chrom i wanad zastępujące glin w strukturze. Szmaragdy kolumbijskie, ubogie w żelazo, świecą czerwono w filtrze Chelsea i mają lekko niebieskawą, żywiczną zieleń; afrykańskie, bogatsze w żelazo, są ciemniejsze i spokojniejsze. Prawie każdy kamień zawiera wrostki, pęcherzyki i szczeliny, które gemmolodzy nazywają jardin – ogrodem. W szmaragdzie nie są one wadą, lecz świadectwem naturalnego pochodzenia i „odciskiem palca” złoża.
Handel dzieli szmaragdy przede wszystkim według pochodzenia: Muzo, Chivor i Coscuez w Kolumbii, Kagem w Zambii, Belmont w Brazylii, Panjshir w Afganistanie. Osobną ciekawostką są kryształy trapiche z sześcioramienną „gwiazdą” z ciemnych wrostków. Gdy nasycenie zieleni jest zbyt słabe, kamień powinien być sprzedawany jako zielony beryl, a nie szmaragd. Uwaga na nazwy zwodnicze: „szmaragd wschodni” to zielony szafir, a „szmaragd brazylijski” bywa turmalinem.
Kolumbia od pięciu wieków wyznacza wzorzec barwy, ale największym producentem wagowo bywa dziś Zambia. Ceny najlepszych kamieni kolumbijskich bez obróbki idą w dziesiątki tysięcy dolarów za karat, podczas gdy przyzwoity szmaragd zambijski o tej samej masie kosztuje ułamek tej kwoty. Twardość 7,5–8 wygląda przyzwoicie, lecz gęsta sieć szczelin czyni kamień kruchym, dlatego opracowano dla niego szlif schodkowy ze ściętymi narożnikami.
Przy zakupie pytaj o stopień wypełnienia: laboratoria opisują go jako żaden, nieznaczny, umiarkowany lub znaczny, a różnica w cenie bywa kilkukrotna. Olejowanie olejkiem cedrowym jest tradycyjne i akceptowane, natomiast barwione żywice i zielone opalizujące powłoki dyskwalifikują kamień. Oglądaj szmaragd z boku, by sprawdzić głębokość spękania przy rondyście, i wybieraj oprawy bezelowe. Syntetyki Chathama i Gilsona są od dawna na rynku i rozpoznaje je gemmolog.
Znaczenie i legendy
Zieleń szmaragdu od zawsze czytano jako kolor wiosny, odrodzenia i płodności. W Egipcie wiązano go z Izydą i składano do grobów jako symbol wiecznej młodości, a w Ameryce prekolumbijskiej Muiskowie składali szmaragdy w ofierze jeziorom. Chrześcijańskie średniowiecze widziało w kamieniu znak nadziei i wierności, stąd jego dzisiejsza rola w rocznicach dwudziestej i trzydziestej piątej.
W astrologii szmaragd przypisuje się Merkuremu i środzie, a spośród znaków – Bykowi i Rakowi, z żywiołem ziemi rozumianym jako spokojne, konkretne działanie. Tradycja jyotisz zna kamień jako panna, klejnot Budhy, wiązany z mową, handlem i nauką. Numerologia łączy merkurialną wibrację z liczbą drogi życia 5 – ciekawością, ruchem i zdolnością do szybkiego uczenia się.
W litoterapii, nurcie bez potwierdzenia naukowego, szmaragd należy do czakry serca. Powtarzające się w tej tradycji hasła to miłość rozumiana jako lojalność, obfitość kojarzona z zieloną barwą wzrostu oraz równowaga – umiejętność patrzenia na sprawy chłodno. Dawniej wierzono również, że szmaragd pęka, gdy kochanek złamie przysięgę; to barwna legenda, która przypomina raczej o realnej kruchości kamienia niż o jego rzekomej mocy.
Historia i ciekawostki
Najstarsze znane kopalnie szmaragdu leżały na egipskiej Pustyni Wschodniej, w rejonie zwanym przez Rzymian Mons Smaragdus, i pracowały już około 300 roku p.n.e. Wydobywany tam materiał był blady i spękany, a mimo to bezcenny – zielone beryle trafiały do rzymskich pierścieni i do intaglii. Prawdziwa rewolucja przyszła z Nowym Światem, gdy konkwistadorzy zetknęli się z kolumbijskimi kamieniami o niespotykanej dotąd głębi barwy.
Hiszpanie przejęli Muzo i Chivor w połowie XVI wieku, a galeony wiozły szmaragdy do Europy i dalej, do Indii i Persji. Mogolscy jubilerzy rzadko je fasetowali – woleli płaskie tabliczki pokrywane inskrypcjami, jak słynny Mogul Emerald z 1695 roku. Część ładunku nigdy nie dopłynęła: wrak galeonu Nuestra Señora de Atocha, odnaleziony u wybrzeży Florydy, oddał tysiące nieoszlifowanych kryształów.
W XIX i XX wieku szmaragd stał się kamieniem wielkich domów jubilerskich – Cartier i Van Cleef & Arpels chętnie zestawiali go z diamentami i onyksem w biżuterii art déco. Muzea przechowują okazy takie jak Devonshire Emerald o masie 1383 karatów czy Chalk Emerald w oprawie z sześćdziesięciu diamentów. Kolekcjonerską legendę kamienia utrwaliły też XX-wieczne gwiazdy kina, dla których szmaragdowe kolie projektowano na zamówienie.
Dla kogo
Komu ten kamień przypisuje tradycja jubilerska i astrologiczna.
- Kamień miesiąca
- Maj
- Tradycyjny kamień miesiąca
- Maj
- Planeta
- Merkury
- Żywioł
- Ziemia
- Liczby numerologiczne
- 5
- Dzień tygodnia
- Środa
- Rocznice ślubu
- 20. rocznica ślubu 35. rocznica ślubu
Pielęgnacja
Nigdy nie czyść szmaragdu w myjce ultradźwiękowej ani parowej – usuwają olej ze szczelin i mogą rozszerzyć pęknięcia. Wystarczy letnia woda, łagodne mydło i miękka ściereczka. Zdejmuj pierścionek przed sprzątaniem, bo detergenty i rozpuszczalniki wypłukują wypełnienie; olejowanie warto odnawiać u jubilera co kilka lat.
Galeria
Najczęstsze pytania
Czy szmaragd nadaje się do codziennego noszenia?
Raczej nie. Lepiej sprawdza się w kolczykach, wisiorkach i w pierścionkach zakładanych okazjonalnie, najlepiej w oprawie bezelowej chroniącej krawędzie.
Co oznacza „szmaragd olejowany”?
To standardowa obróbka: szczeliny wypełnia się olejem cedrowym o zbliżonym współczynniku załamania, dzięki czemu stają się mniej widoczne. Jest akceptowana, ale musi być zadeklarowana.
Dlaczego szmaragdy kolumbijskie są droższe?
Mają ubogą w żelazo, lekko niebieskawą zieleń uznawaną za wzorcową. Za tę samą masę i czystość kamień z Muzo potrafi kosztować kilkakrotnie więcej niż zambijski.
